Het volledige artikel uit het Vogeljaar 2010 (2) is hieronder te lezen.

SOVON broedvogelkartering via internet.

Dirk Prop, Jan Mooij en Piet Spoorenberg

Inleiding
SOVON Vogelonderzoek Nederland heeft in 1984 een methode ontwikkeld om het aantal broedterritoria in een gebied te bepalen (van Dijk 2004). Deze werkt als volgt. In de loop van het broedseizoen worden verschillende bezoeken aan het telgebied gebracht, waarbij alle waargenomen broedvogels worden ingetekend op een veldkaart. Vervolgens worden de waarnemingen op afzonderlijke soortenkaarten overgezet. Aan het eind van het seizoen wordt het aantal territoria bepaald door alle waarneempunten op de soortenkaarten via soortspecifieke regels te clusteren.
Ook al is het principe eenvoudig, de uitvoering van deze methode blijkt lastig en foutgevoelig te zijn door de veelheid van regels. Ervaren waarnemers hebben hier uiteraard minder moeite mee, maar ook bij hen ontstaan afwijkende resultaten vanwege verschillende interpretatie van de regels. Verder is deze procedure, zeker als er veel territoria dicht bij elkaar liggen, erg tijdrovend.
In dit artikel beschrijven we een door ons ontwikkelde methode, die gebruik maakt van Googlemaps via welke de registratie en uitwerking door een server-applicatie snel wordt uitgevoerd zonder de genoemde problemen.

Techniek
De site is een mashup van de Googlemapskaarten en Mapiconmaker en geprogrammeerd met PHP-, KML-, Java- en Googlescript. De gegevens worden opgeslagen in een MySQL database. De gebiedsgrenzen worden via een extra datalaag met behulp van Mymaps aangemaakt .
Het clusteren van punten vereist veel rekenkracht. Vooraf was er daarom twijfel of de zware bewerking niet tot te lange wachttijden zou leiden. Door het inbouwen van een geoptimaliseerd clusterprogramma is de bewerking echter binnen proporties gehouden, zonder dat dit ten koste gaat van de nauwkeurigheid. Binnen enkele seconden worden de territoria berekend en het resultaat getoond.

Werkwijze
De waarnemingen worden in het veld op de traditionele manier op een papieren veldkaart ingetekend. Vervolgens worden de waarnemingen ingevoerd via www.broedvogelkartering.nl.
De geautoriseerde waarnemers komen na inloggen automatisch terecht op een scherm met een Googlemaps-kaart van het vastgestelde telgebied (Figuur 1).

Het invullen geschiedt per soort en datum. Per waarneming moet telkens de categorie aangevinkt worden (paar, territoriaal, nestvondst etcetera). Ook kan een notitie worden toegevoegd over bijvoorbeeld het gedrag of het aantal eieren. De interface van Googlemaps is zodanig ontworpen dat eenvoudig grote hoeveelheden waarnemingen ingevuld kunnen worden. Voor het overige lijkt de interface op die van www.waarneming.nl.
De coördinaten van de waarnemingen worden geregistreerd in de database en kunnen later worden opgevraagd in de vorm van een soortenkaart.
Aan het eind van het broedseizoen worden automatisch de territoria bepaald,via een berekening die is gebaseerd op het nearest neighbour principe. Hierbij wordt automatisch rekening gehouden met de soortspecifieke parameters zoals de datum van de waarneming, de onderlinge afstand (fusieafstand) en het soort gedrag. Het resultaat van de berekening is direct op een territoriumkaartje op het scherm te zien (Figuur 2).
 
Een overzichtelijke stippenkaart kan vervolgens eenvoudig gegenereerd worden voor de eindrapportage van de inventarisatie (Figuur 3). 

 
Pilot
Om de werking van www.broedvogelkartering.nl uit te proberen, is in het voorjaar van 2009 een pilot uitgevoerd in een deelgebied in de Eempolders bij Blaricum (N-H). Een team van 12 tellers van de Vogelwerkgroep Het Gooi en omstreken nam aan de inventarisatie deel. Veldkaarten werden beschikbaar gesteld door Staatsbosbeheer. De waarnemers bleken probleemloos met het invoerprogramma via Googlemaps te kunnen werken. De gegevens werden altijd binnen een dag na het veldbezoek ingevoerd. In het begin werden er enkele kleine onvolkomenheden in het programma ontdekt, die echter snel waren verholpen.
Omdat de waarnemingen zo snel geregistreerd werden, was het ook mogelijk om vlot een concept eindrapport op te stellen: een dag na de laatste teldag was het conceptrapport gereed inclusief verspreidingskaarten (Prop 2009).
Behalve gebruikersgemak en snelheid is natuurlijk de correctheid van de berekening van de territoria een eerste eis aan deze methode. In hoeverre lukt het de computer om de puntenclusters volgens de SOVON regels om te zetten naar territoria? Om dit te controleren zijn de soortenkaarten van de pilot handmatig uitgewerkt door twee ervaren karteerders. Hun resultaten zijn vervolgens vergeleken met die van www.broedvogelkartering.nl. In 21 van de 30 uitwerkingen bleek het eindresultaat gelijk te zijn. In 7 gevallen was het verschil klein (minder dan 10% of 1 territorium) en in twee gevallen was het verschil groter. Bij analyse concludeerden we dat www.broedvogelkartering.nl de territoria correct berekend had en dat de verschillen een gevolg waren van afwijkingen bij de handmatige uitwerking. Oorzaken waren het verkeerd toepassen van de fusieafstand of het toepassen van verkeerde parameters. Verder bleek dat de uitwerking van grote aantallen territoria met verschillende categorieën en grote fusieafstanden, zoals bijvoorbeeld bij de weidevogels, gemakkelijk fouten worden gemaakt. Dit omdat met te veel factoren rekening moet worden gehouden. De soortenkaart is dan een soort complexe puzzel die voor het menselijk brein lastig op te lossen is, maar waar de computer geen problemen mee heeft.
 
Conclusies
Op grond van de pilot kan geconcludeerd worden, dat www.broedvogelkartering.nl een goed werkend instrument is voor het digitaal invoeren van broedvogeltellingen en het verwerken daarvan tot territoria en stippenkaarten.
De methode kent enkele belangrijke positieve eigenschappen.
• Snelheid.
Het invoeren van de gegevens, het uitwerken ervan en het maken van de stippenkaarten voor het eindrapport kan via de internettoepassing veel sneller gebeuren dan met de conventionele, handmatige werkwijze. Het opleveren van het concept rapport op de dag na de laatste telling was niet mogelijk geweest zonder de toepassing van www.broedvogelkartering.nl.
• Eenvoudige, visuele invoer.
Zelfs waarnemers zonder ervaring met internet hebben geen moeite om te werken met www.broedvogelkartering.nl. Groot voordeel is dat de waarnemers niet meer afhankelijk zijn van de beschikbaarheid van de papieren soortenkaarten. Via internet hebben ze nu de mogelijkheid om op de teldag zelf de waarnemingen in te voeren. De beelden uit het veld liggen dan nog vers in het geheugen hetgeen de kwaliteit van de gegevensinvoer ten goede komt.
• Gegevens altijd opvraagbaar.
De gegevens worden opgeslagen in een database en zijn beschikbaar voor iedereen die hiervoor geautoriseerd is. Behalve dat dit interessant is voor de betrokkenen, biedt het tevens een extra controlemogelijkheid op de juistheid en volledigheid van de invoer. Zo viel het bij de pilot direct op dat bij de eerste telling een strook riet niet was geteld. Dit kon de volgende dag worden gecorrigeerd. Bij de handmatige uitwerking was iets dergelijks pas veel later geconstateerd en een herstel was dan niet meer mogelijk geweest.
• Nauwkeurige en consistente berekening.
De berekening van de territoria geschiedt geautomatiseerd volgens een uniform algoritme. Verschillen in de uitwerking als gevolg van fouten of verschillende interpretaties van de gegevens komen niet meer voor. Ook is men er zeker van dat de resultaten zijn gebaseerd op dezelfde parameters.

Hier staan ook enkele nadelen tegenover. Er worden weliswaar geen hoge eisen gesteld aan de computerkennis van de deelnemer, maar toegang tot een computer met internetverbinding is uiteraard noodzakelijk. Bij gezamenlijke inventarisaties is het spijtig als de digibete vogelaar hierdoor afvalt. Een tweede aspect is dat de methode tot een zekere gemakzucht kan leiden bij het invullen en uitwerken van de gegevens. De computer doet immers alles? Men moet echter bedenken dat minimaal één coördinator kennis moet hebben van de SOVON methodiek, om zo te kunnen bewaken dat de gegevens op de juiste manier worden ingevuld.

Al met al een positief resultaat. Ervaren karteerders reageren met enthousiaste verbazing, dat de gegevensverwerking waar ze anders weken, zo niet maanden mee bezig zijn, via www.broedvogelkartering.nl in een tel gebeurd is, en de resultaten direct op het scherm te zien zijn.

Vervolg
De potentie van Googlemaps in combinatie met een krachtig server-programma blijkt groot te zijn. Het is de bedoeling dat www.broedvogelkartering.nl in de komende jaren ook beschikbaar gesteld zal worden voor inventarisaties buiten de gebiedsgrenzen van het Gooi.

Dank
De waarnemingen zijn verzameld en geregistreerd.door Huub Casander, Maartje & Pieter Doorn, Han Dijkers, Wobbe Kijlstra, Conny Leijdekker, Wil & Tonny Makkinje, Paul vd Poel en Hugo Weenen samen met de schrijvers van dit artikel
Dank aan terreinopzichter Rein Zwaan voor het beschikbaar stellen van de veldkaarten.

Dirk Prop, Jan Mooij en Piet Spoorenberg, Loevestein 6, 1275CT Huizen, e-mail: Dit e-mail adres is beschermd door spambots, u heeft Javascript nodig om dit onderdeel te kunnen bekijken

Literatuur
van Dijk, A.J. 2004. Handleiding Broedvogel Monitoring Project (Broedvogelinventarisatiein proefvlakken) SOVON Vogelonderzoek Nederland, Beek Ubbergen.
Prop, D. 2009.  Broedvogels van de Kampen Vogelwerkgroep het Gooi en Omstreken & Staatsbosbeheer.